Osobowość wieloraka, fenomen ludzkiego umysłu

Osobowość wieloraka, znana dziś w psychiatrii jako dysocjacyjne zaburzenie tożsamości (ang. Dissociative Identity Disorder, DID), to jedno z najbardziej kontrowersyjnych i fascynujących zaburzeń psychicznych. Polega na tym, że u jednej osoby występują co najmniej dwie odrębne tożsamości lub stany osobowości, które na zmianę przejmują kontrolę nad zachowaniem.

Każda z tych tożsamości może mieć własne imię, wiek, płeć, temperament, wspomnienia, a nawet głos czy sposób poruszania się. Różnią się one od siebie nie tylko stylem zachowania, lecz także postrzeganiem świata i relacjami z otoczeniem. Osoby cierpiące na dysocjacyjne zaburzenie tożsamości często mówią, że „w ich głowie mieszkają inni ludzie”.

Według DSM-5 (klasyfikacji Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego), diagnoza DID wymaga: obecności dwóch lub więcej wyraźnych tożsamości,, powtarzających się epizodów utraty pamięci (tzw. amnezji dysocjacyjnej), których nie da się wytłumaczyć zwykłym zapominaniem, objawy muszą powodować cierpienie i utrudniać codzienne funkcjonowanie i nie mogą wynikać z substancji psychoaktywnych ani chorób neurologicznych.

Jak objawia się osobowość wieloraka?

Najbardziej charakterystyczne objawy to:

Amnezja dysocjacyjna – luki w pamięci dotyczące codziennych zdarzeń, ważnych rozmów czy wydarzeń z życia. Osoba może odnaleźć w domu rzeczy, których nie pamięta kupienia, albo dowiadywać się o działaniach, których „nie wykonywała”.

Przełączanie się tożsamości – zmiana może być nagła lub stopniowa. Widać różnice w głosie, gestach, postawie, a nawet w nawykach żywieniowych czy pisaniu. Otoczenie czasem ma wrażenie, że „ta sama osoba zmieniła się w kogoś innego”.

Wewnętrzne głosy i dialogi – pacjenci często opisują słyszenie w głowie rozmów innych „osób”, które komentują ich zachowanie, kłócą się albo przejmują inicjatywę.

Objawy somatyczne i psychiczne – depresja nawet w młodym wieku, lęki, napady paniki, stany derealizacji (poczucie odłączenia od rzeczywistości), zaburzenia snu. U niektórych zmieniają się parametry fizjologiczne – np. w jednym stanie pojawia się alergia, a w innym ustępuje.

Trudności w codziennym życiu – praca, relacje i życie rodzinne bywają bardzo utrudnione. Osoba z DID może funkcjonować dobrze w jednym stanie, ale w innym zaniedbywać obowiązki czy wchodzić w konflikty.

Skąd się bierze DID?

Większość specjalistów uważa, że kluczową rolę odgrywa trauma z dzieciństwa, szczególnie przemoc fizyczna, seksualna lub emocjonalna, powtarzająca się przez lata. Zaburzenie traktuje się jako mechanizm obronny psychiki: dziecko, które nie jest w stanie poradzić sobie z cierpieniem, „odłącza się” i tworzy alternatywne tożsamości, które przejmują ciężar doświadczeń.

Nie brakuje jednak kontrowersji. Krytycy twierdzą, że dysocjacyjne zaburzenie tożsamości jest przeszacowane lub w niektórych przypadkach wywoływane sugestią terapeutyczną. W latach 80. i 90. liczba diagnoz gwałtownie wzrosła, co zbiegło się z dużym zainteresowaniem mediów. Obecnie specjaliści starają się zachować równowagę między uznaniem realnego cierpienia pacjentów a ostrożnością diagnostyczną.

Znane przypadki osób z osobowością wieloraką

Sybil (Shirley Mason) – jedna z najbardziej znanych pacjentek, której historia została opisana w książce Sybil z 1973 roku, a później zekranizowana. Opisywano u niej ponad 16 odrębnych osobowości. Jej przypadek przyczynił się do ogromnego zainteresowania DID, ale później budził kontrowersje co do prawdziwości szczegółów.

Billy Milligan – amerykański przestępca, u którego stwierdzono 24 osobowości. Został oskarżony o gwałty i napady, ale sąd uznał, że jego czyny były wynikiem działania niektórych alter ego, a nie „głównej” tożsamości. Był pierwszą osobą w USA uniewinnioną z powodu DID.

Chris Costner Sizemore – bohaterka książki i filmu The Three Faces of Eve, w której opisano trzy różne osobowości. Jej historia również zwróciła uwagę opinii publicznej na to zaburzenie.

Trudie Chase – autorka autobiografii When Rabbit Howls, w której opisywała swoje życie z ponad 90 osobowościami. Jej książka stała się bestsellerem i była szeroko komentowana w mediach.

Osobowość wieloraka dziś. Diagnoza i leczenie

Współczesna psychiatria podchodzi do DID z większą ostrożnością niż kilkadziesiąt lat temu. Diagnoza wymaga szczegółowego wywiadu, badań psychologicznych i wykluczenia innych zaburzeń (np. schizofrenii, zaburzeń borderline, zaburzeń afektywnych). Leczenie jest długotrwałe i trudne. Najczęściej stosuje się terapię psychodynamiczną lub poznawczo-behawioralną. Jej celem jest integracja tożsamości lub przynajmniej ich współpraca. Terapia traumy, czyli techniki takie jak EMDR (desensytyzacja i przetwarzanie ruchami gałek ocznych). Stosuje się również farmakoterapię. Leki przeciwdepresyjne czy przeciwlękowe stosuje się pomocniczo, bo nie leczą samego dysocjacyjnego zaburzenia tożsamości, ale objawy współistniejące.

Postępy zależą od cierpliwości pacjenta i terapeuty, a także od głębokości traumy i liczby „alter ego”.