Skąd bierze się zapach starszych ludzi?

Charakterystyczny zapach, który wielu osobom kojarzy się z domem dziadków, domem opieki czy starszymi krewnymi, od lat budzi ciekawość i stereotypy. Często błędnie przypisuje się go brakowi higieny, zaniedbaniom czy chorobom. Tymczasem badania naukowe prowadzone od początku XXI wieku jasno wskazują: to naturalny, biologiczny proces starzenia się organizmu. Kluczowym winowajcą jest specyficzny związek chemiczny – 2-nonenal (czasami zapisywany jako 2-nonenal).

Przełomowe odkrycie z 2001 roku i metoda z koszulkami

Skąd bierze się zapach starszych ludzi? Punktem zwrotnym były badania japońskiego zespołu pod kierownictwem dr Shinichiro Haze (opublikowane w „Journal of Investigative Dermatology”). Naukowcy zaprosili 22 ochotników w wieku od 26 do 75 lat. Każdy z nich przez trzy noce spał w identycznej, uprzednio wypranej bawełnianej koszulce bezwonnymi środkami. Koszulki te działały jak „pułapki” na naturalne zapachy ciała.

Po wyekstrahowaniu i analizie gazowej chromatografii sprzężonej ze spektrometrią masową okazało się, że większość składników zapachu ciała jest podobna niezależnie od wieku. Jedyny wyraźny wyjątek? Związek 2-nonenal – nienasycony aldehyd o „tłustym”, „trawiastym”, czasem „stęchłym” lub „zielonym” aromacie. Jego stężenie było praktycznie zerowe u osób poniżej 40. roku życia, a wyraźnie rosło wraz z wiekiem.

WARTO PRZECZYTAĆ : Czarny scenariusz dla seniorów: Rząd analizuje cięcia w emeryturach i rentach

Dlaczego 2-nonenal pojawia się właśnie z wiekiem?

2-nonenal powstaje w wyniku utleniania (peroksydacji lipidowej) nienasyconych kwasów tłuszczowych omega-7 (głównie kwasu palmitynowo-oleinowego) obecnych w łoju skórnym. Z wiekiem zachodzą następujące zmiany:

• skóra staje się cieńsza i mniej elastyczna
• zmniejsza się produkcja naturalnych antyoksydantów w naskórku
• rośnie ilość wolnych rodników i stres oksydacyjny
• kwasy tłuszczowe łatwiej ulegają utlenianiu, tworząc aldehydy, w tym 2-nonenal

Związek ten jest lotny, szybko paruje w temperaturze pokojowej i mocno przylega do tkanin oraz skóry. Co najważniejsze – nie rozpuszcza się w wodzie. Dlatego nawet codzienne mycie, prysznice czy używanie mydła nie usuwają go całkowicie. To tłumaczy, dlaczego zapach „trzyma się” ubrań, pościeli i włosów mimo wzorowej higieny.

Nie każdy starszy człowiek pachnie tak samo

Badania wykazały ciekawą prawidłowość: tylko około połowa osób po 60. roku życia produkuje zauważalne ilości 2-nonenalu. U pozostałych stężenie pozostaje tak niskie, że ludzki nos go nie wykrywa. Czynniki, które mogą nasilać produkcję to:

• palenie papierosów
• chroniczny stres
• nadużywanie alkoholu
• dieta uboga w antyoksydanty
• otyłość i stany zapalne

Z kolei zdrowy styl życia (regularny ruch, dużo warzyw i owoców, dobre nawodnienie, unikanie używek) potrafi znacząco obniżyć poziom tego aldehydu.

Ewolucyjne spojrzenie – po co nam ten zapach?

Niektórzy badacze (m.in. z Monell Chemical Senses Center) sugerują, że 2-nonenal to ewolucyjna pozostałość. W czasach prehistorycznych zapach mógł służyć jako sygnał informujący o wieku i stanie zdrowia potencjalnego partnera lub członka grupy. Dziś jest po prostu jednym z wielu biochemicznych „odcisków palca” starzenia się.

W Japonii zjawisko nazwano „kareishū” i stało się ono tak powszechne w świadomości społecznej, że powstały specjalne mydła, szampony i spraye z ekstraktem z persymony (kaki), taniny z herbaty zielonej czy węgla aktywnego – składniki te lepiej wiążą i neutralizują 2-nonenal niż zwykłe detergenty.

Oto kluczowe fakty dotyczące powstawania tego zapachu:

• Mechanizm powstawania: Z wiekiem skóra produkuje więcej kwasów tłuszczowych (omega-7), które utleniają się w kontakcie z powietrzem. Produktem ubocznym tego utleniania jest właśnie nienasycony aldehyd 2-nonenal.
• Kiedy się pojawia: Produkcja 2-nonenalu zazwyczaj zaczyna wzrastać po 40. roku życia. Związek ten nie występuje u osób młodszych.
• Trudność w usunięciu: 2-nonenal nie rozpuszcza się w wodzie, co oznacza, że tradycyjne kąpiele z użyciem zwykłego mydła często nie są w stanie całkowicie go zniwelować.
• Charakterystyka: Zapach ten opisywany jest jako trawiasty, woskowaty, tłusty lub przypominający kurz. Co ciekawe, badania sugerują, że choć jest specyficzny, to przez postronne osoby często oceniany jest jako mniej intensywny i mniej nieprzyjemny niż zapach potu młodych ludzi. 

Dodatkowymi czynnikami wpływającymi na zapach mogą być zmiany metaboliczne, przyjmowane leki, przewlekłe choroby (np. cukrzyca, problemy z nerkami lub wątrobą) oraz dieta.