Amyloidoza czyli skrobiawica, poznaj przyczyny i objawy

Amyloidoza, nazywana potocznie skrobiawicą, to rzadka, ale poważna grupa chorób, w których dochodzi do odkładania się w tkankach i narządach nierozpuszczalnych włókien białkowych zwanych amyloidem. Te złogi stopniowo zaburzają pracę zajętych organów – serca, nerek, wątroby, nerwów czy przewodu pokarmowego. Choroba rozwija się podstępnie, często przez lata nie dając wyraźnych symptomów, dlatego wiele przypadków diagnozuje się już w zaawansowanym stadium. Wczesne rozpoznanie jest kluczowe, bo pozwala zahamować postęp i poprawić rokowanie. Amyloidoza dzieli się na kilka głównych typów, z których najczęstsze to AL (pierwotna), AA (wtórna) i ATTR (związana z transtyretyną).

Przyczyny powstawania amyloidu – różne mechanizmy w zależności od typu

Przyczyny amyloidozy zależą od jej rodzaju, ale wspólnym mianownikiem jest nieprawidłowe fałdowanie białek, które zamiast ulegać rozkładowi, tworzą nierozpuszczalne agregaty. Amyloidoza AL (pierwotna, immunoglobulinowa) powstaje w wyniku nadmiernej produkcji nieprawidłowych łańcuchów lekkich immunoglobulin przez klon komórek plazmatycznych w szpiku kostnym. Często towarzyszy jej gammapatia monoklonalna, a w części przypadków rozwija się w przebiegu szpiczaka mnogiego lub innych chorób limfoproliferacyjnych. To najczęstsza postać u dorosłych, dotyka głównie osoby po 50.–60. roku życia.

Amyloidoza AA (wtórna, reaktywna) jest następstwem długotrwałego, niekontrolowanego stanu zapalnego. Organizm produkuje w nadmiarze białko amyloidowe A (SAA), które w warunkach przewlekłego zapalenia przekształca się w amyloid. Typowe choroby podstawowe to reumatoidalne zapalenie stawów, toczeń rumieniowaty układowy, choroba Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego, gruźlica, przewlekłe zakażenia czy niektóre nowotwory. Czynniki ryzyka to wiek powyżej 55 lat i trwanie choroby podstawowej ponad 8–10 lat bez skutecznej kontroli zapalenia.

Amyloidoza ATTR dzieli się na dziedziczną (mutacje genu TTR) i dziką (związaną z wiekiem, ATTRwt). W formie rodzinnej mutacja genu transtyretyny powoduje niestabilność tego białka transportowego, co prowadzi do odkładania się amyloidu głównie w nerwach obwodowych i sercu. Postać dzika ATTRwt występuje u starszych mężczyzn (zwykle po 70.–80. roku życia) i dotyczy przede wszystkim mięśnia sercowego, powodując kardiomiopatię restrykcyjną. Inne, rzadsze typy to np. amyloid Aβ2M u pacjentów dializowanych przewlekle czy amyloid związany z chorobami neurodegeneracyjnymi.

Objawy amyloidozy – niespecyficzne i zależne od zajętych narządów

Objawy amyloidozy są bardzo zróżnicowane i często mylone z innymi schorzeniami – nadciśnieniem, niewydolnością serca, przewlekłą chorobą nerek czy neuropatią cukrzycową. Początek bywa skąpoobjawowy, a pierwsze sygnały pojawiają się dopiero po latach odkładania amyloidu.

Najczęstsze objawy ogólne to postępujące zmęczenie, osłabienie, utrata masy ciała i brak apetytu. Przy zajęciu nerek (dotyczy ok. 70–80% przypadków AL i AA) dominuje zespół nerczycowy – masywny białkomocz, obrzęki nóg i powiek, hypoalbuminemia, wzrost cholesterolu. W zaawansowanym stadium rozwija się przewlekła choroba nerek i wymaga dializ.

Zajęcie serca – szczególnie w AL i ATTR – objawia się dusznością wysiłkową, obrzękami, arytmiami (migotanie przedsionków), niedociśnieniem ortostatycznym i stopniową niewydolnością serca. Charakterystyczna jest kardiomiopatia restrykcyjna z pogrubieniem ścian komór i podwyższonymi wartościami NT-proBNP oraz troponiny.

Neuropatia obwodowa (najczęściej w ATTR i AL) zaczyna się od zaburzeń czucia w stopach i dłoniach, bólu, parestezji, osłabienia mięśni, a później dochodzi do zaburzeń autonomicznych – biegunki naprzemiennej z zaparciami, impotencji, zawrotów głowy przy wstawaniu, problemów z poceniem. Powiększenie języka (makroglosja), siniaki wokół oczu („oko szopa”), łatwe powstawanie wybroczyn na skórze czy chrypka to klasyczne, choć rzadsze objawy AL.

Badania diagnostyczne – od badań laboratoryjnych po biopsję

Diagnostyka amyloidozy wymaga współpracy wielu specjalistów – hematologa, nefrologa, kardiologa, neurologa. Pierwszy etap to badania przesiewowe: morfologia krwi (często niedokrwistość), OB, CRP, kreatynina, eGFR, próby wątrobowe, elektrolity, NT-proBNP, troponina, badanie ogólne moczu z oceną białkomoczu i dobowa zbiórka moczu na łańcuchy lekkie. Kluczowe jest oznaczenie wolnych łańcuchów lekkich kappa i lambda w surowicy oraz ich stosunku (FLC ratio) – nieprawidłowy wynik silnie sugeruje AL.

Elektroforeza białek surowicy i moczu z immunofiksacją pozwala wykryć komponent monoklonalny. Badania obrazowe obejmują echo serca (pogrubienie ścian, „iskrzący” obraz), rezonans magnetyczny serca z gadolinem, scyntygrafię z DPD lub PYP (bardzo czuła w ATTR). Ostateczne potwierdzenie wymaga biopsji – najłatwiej pobrać tkankę tłuszczową z powłok brzusznej (czułość ok. 70–80% w AL), czasem biopsję nerki, szpiku, błony śluzowej odbytnicy, wargi czy nerwu. Preparaty barwi się czerwienią Kongo – amyloid daje zieloną birefringencję w świetle spolaryzowanym. Typowanie amyloidu odbywa się metodami immunohistochemicznymi lub spektrometrią masową.

WARTO PRZECZYTAĆ : Rola tiaminy w regulacji rytmu wypróżnień